آنها بدى كرده‌ايم - علاوه بر پشيمانى و هدايت‌پذيرى - برىء الذّمه شويم . و رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىفرمايد : « هركه از كسى مظلمه‌اى ، ناموسى يا چيز ديگرى بر گردن داشته باشد ، بايد امروز از وى حلّيّت بطلبد ، پيش از آنكه در آخرت دينار و درهمى داشته باشد و اگر عمل شايسته‌اى داشته باشد ، به قدر مظلمه‌اش بردارند ، و اگر اعمال خوب نداشته باشد از اعمال بد طرف مقابل برمىدارند و روى نامهء عمل وى مىگذارند . » « 1 » . بنابراين پيش از هر نوع توهّم و خودفريبى ، حتّى شخص قاتل و هر انسان گنه‌كار در حقّ ديگران بايد اعتراف كند و خود را تسليم قربانيان خويش نمايد و به احكام آنها سر تسليم فرود آورد ، و اگر خود را در اين دنيا برىء الذّمه نكند ، بايد به انتظار قصاص سنگينى بنشيند كه در آخرت از او مىطلبند ، همان‌طورى كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به ما خبر داد ، و اين قصاص يك امر طبيعى و طبيعت اخلاقى دارد ، كه بخشى از نيكىهاى ستمگرانى كه به ايشان ستم كرده‌اند ، به حساب آنها منتقل و تجسّم مىيابد ، و هرگاه حسنات و نيكىهايشان تمام شود و كفاف ندهد ، يعنى حالت افلاس به فرمودهء رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پيدا كنند ، عمليّات عكس شروع مىشود : از گناهان ستم‌ديدگان گرفته مىشود و به نامهء عمل ستمگران افزوده مىشود . و اين همان مطلبى است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به روايت ابو هريره ، فرمود : « آيا شما مىدانيد مفلس كيست ؟ گفتند : يا رسول اللّه ! مفلس در نظر ما كسى است كه پول و كالايى نداشته باشد ، فرمود : همانا مفلس از امّت من كسى است كه در روز قيامت با نماز ، روزه و زكات مىآيد ، امّا اين را دشنام داده و به آن نسبت ناروا داده ، مال اين يكى را خورده و خون آن ديگرى را ريخته است و اين يكى را زده است . به اين يكى از حسناتش مىدهند و به آن يكى مىدهند ، و چون حسناتش تمام شود ، قبل از آنكه مطالبات ديگران را كفاف كند ، از خطاهاى آن اشخاص مىگيرند و به او مىدهند ، سپس در آتش مىاندازند . » « 2 »

--> ( 1 ) - ر ك : صحيح بخارى : 2 / 165 ، حديث 2317 ؛ شرح اصول كافى : 10 / 10 ؛ تفسير قرطبى : 10 / 378 ؛ تفسير طبرى : 8 / 123 ؛ بحار الأنوار : 72 / 423 ؛ صحيح ابن حبان : 16 / 362 ، حديث 7362 ؛ سنن كبراى بيهقى : 3 / 369 ، حديث 6305 ؛ المعجم الأوسط : 2 / 191 ، حديث 1683 ؛ مسند الشاميّين : 2 / 273 ، حديث 1326 ؛ المعجم الصّغير : 1 / 217 ، حديث 348 سبل السّلام : 4 / 203 ؛ المحلى : 8 / 165 . ( 2 ) - ر ك : صحيح مسلم : 4 / 1997 ، حديث 2581 ؛ شرح اصول كافى : 1 / 244 و 9 / 232 ؛ سنن ترمذى : 4 / 613 ، حديث 2418 ؛ المعجم الأوسط : 3 / 156 ، حديث 2778 ؛ بحار الأنوار : 69 / 6 ، حديث 3 ؛ شعب الإيمان : 1 / 67 ؛ التّرغيب و -